ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา มีข่าวไฟไหม้บ้านเรือนหรืออาคารที่ติดตั้งระบบโซล่าร์เซลล์ ผ่านสื่อออนไลน์และโซเชียลมีเดียอยู่บ่อยครั้ง โดยมักลักษณะการเกิดเหตุคล้ายกัน คือ มีไฟไหม้จากแผงโซล่าร์เซลล์ลุกลามมายังตัวบ้าน เหตุการณ์เหล่านี้สร้างความกังวลใจให้กับหลายคนที่กำลังพิจารณาติดตั้งพลังงานแสงอาทิตย์หรือโซล่าร์เซลล์ ไว้ใช้งานที่บ้านอยู่จำนวนไม่น้อย ถึงแม้ในปัจจุบัน เราจะมีระบบไมโครอินเวอร์เตอร์ที่มีความปลอดภัยสูงขึ้น ก็ยังมีหลายคนสงสัยเกี่ยวกับความปลอดภัยอยู่เสมอ ๆ
ซึ่งปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่เทคโนโลยีของโซล่าร์เซลล์โดยตรง แต่อยู่ที่ “การออกแบบระบบที่ไม่เหมาะสม” หรือ “การติดตั้งที่ขาดมาตรฐานความปลอดภัย” รวมไปถึง “การละเลยการตรวจสอบและบำรุงรักษา” ที่เป็นเหตุให้อุปกรณ์บางจุดเสื่อมสภาพและก่อให้เกิดไฟฟ้าลัดวงจร ซึ่งจุดเล็ก ๆ เหล่านี้คือจุดเริ่มต้นของเพลิงไหม้ขนาดใหญ่ได้โดยไม่รู้ตัว
เมื่อเกิดเหตุเพลิงไหม้ที่เกี่ยวข้องกับโซล่าร์เซลล์ สิ่งที่ยากที่สุดคือการหยุดการผลิตกระแสไฟฟ้า เพราะแม้จะตัดระบบไฟหลักไปแล้ว แต่แผงโซล่าร์เซลล์ยังคงผลิตไฟฟ้าอยู่เมื่อมีแสงแดด ส่งผลให้กระแสไฟยังคงวิ่งในสายไฟ และหากระบบไม่ได้ติดตั้งอุปกรณ์ความปลอดภัยที่เหมาะสม ก็อาจเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงของเจ้าหน้าที่ดับเพลิงด้วย
วันนี้จะพาไปเจาะลึกถึงสาเหตุที่แท้จริงของไฟไหม้จากโซล่าร์เซลล์ พร้อมนำเสนอแนวทางป้องกันและรับมืออย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อให้เจ้าของบ้านและผู้ประกอบการสามารถใช้งานได้อย่างมั่นใจและปลอดภัยสูงสุด
สาเหตุที่ทำให้โซล่าร์เซลล์ไฟไหม้
การเกิดไฟไหม้จากโซล่าร์เซลล์ไม่ได้เกิดขึ้นง่าย ๆ หากกระบวนการดำเนินการอย่างถูกต้องตามหลักวิศวกรรม จากการศึกษาหลายกรณี พบว่าสาเหตุหลักของเพลิงไหม้มักเกิดจากข้อผิดพลาดของการติดตั้ง ไม่ว่าจะเป็นการเลือกอุปกรณ์ผิดประเภท การติดตั้งผิดวิธี หรือการละเลยการตรวจสอบ โดยสามารถแจกแจงสาเหตุหลัก ๆ ได้ดังนี้
- การใช้อุปกรณ์ที่ไม่ได้มาตรฐานหรือไม่ได้รับการรับรอง เช่น ขั้วต่อ (connector) ที่ไม่ได้มาตรฐานหรือไม่เข้ากัน (mismatch) ซึ่งทำให้เกิดการสปาร์คเมื่อมีความร้อนสูง, สายไฟฟ้าที่ไม่รองรับกระแสไฟจากแผงโซล่าร์เซลล์ได้เพียงพอ หรืออุปกรณ์แปลงไฟ (Inverter) ที่ไม่มีระบบความปลอดภัยติดมาด้วย
- การติดตั้งที่ผิดพลาดหรือขาดความรู้ การเดินสายไฟไม่เหมาะสม เช่น เดินผ่านโครงหลังคาเหล็กโดยไม่มีท่อหุ้ม หรือใช้วิธีติดตั้งที่ไม่รองรับการขยายตัวของวัสดุเมื่อโดนความร้อน ส่งผลให้สายไฟเกิดการเสียดสีและชำรุดในระยะยาว
- ขาดการบำรุงรักษาหรือการตรวจสอบสม่ำเสมอ เช่น แผงโซล่าร์เซลล์ที่มีคราบสกปรกเยอะ อาจทำให้เกิดจุดร้อน (Hot Spot) ซึ่งเป็นต้นเหตุของไฟไหม้ โดยเฉพาะในระบบที่ไม่มีการติดตั้ง Rapid Shutdown เมื่อเกิดไฟไหม้จะลุกลามเร็วยิ่งขึ้น
จากการอธิบายข้างต้นจะเห็นได้ว่า เพลิงไหม้ที่เกิดขึ้นกับโซล่าร์เซลล์สามารถป้องกันได้ หากผู้ติดตั้งและผู้ใช้งานใส่ใจตั้งแต่การเลือกอุปกรณ์ การออกแบบระบบ ไปจนถึงการดูแลรักษาหลังติดตั้ง
มาตรฐานของแผงโซล่าร์เซลล์หรืออุปกรณ์ที่ติดตั้ง
แผงโซล่าร์เซลล์ที่ดีต้องมีมาตรฐานรองรับ เช่น มาตรฐาน IEC 61215 (มาตรฐานการทดสอบความทนทานต่อสภาพแวดล้อม), IEC 61730 (มาตรฐานความปลอดภัย) และในปัจจุบันมีการวัดคุณภาพของแผงแบบเป็น Tier ซึ่งคุณภาพดีที่สุดคือ Tier1 นอกจากนี้อุปกรณ์ไฟฟ้า เช่น สายไฟ DC ต้องรองรับแรงดันสูง (High Voltage DC) และทนอุณหภูมิสูงได้ เช่น สายไฟที่ได้มาตรฐาน TÜV หรือ UL นอกจากนี้ ควรเลือกคอนเนคเตอร์ที่เป็นรุ่นเดียวกันกับที่แผงใช้ (เช่น MC4 กับ MC4 เท่านั้น) เพื่อหลีกเลี่ยงปัญหาการสปาร์กจากการเชื่อมต่อที่หลวม
หากใช้อุปกรณ์ที่ไม่ได้มาตรฐาน อาจเกิดปัญหาเช่น อุณหภูมิสะสมสูงที่ขั้วต่อ, การเสื่อมของฉนวน และการลัดวงจร ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของไฟไหม้ ดังนั้นการป้องกันที่ดีที่สุดคือ การเลือกซื้ออุปกรณ์จากผู้ผลิตที่มีมาตรฐานสากล และควรมีการขอใบ Certificate และเอกสารรับรองก่อนติดตั้งทุกครั้ง
ตัวอย่างเช่น กรณีโรงงานในต่างประเทศที่ใช้คอนเนคเตอร์ปลอมราคาถูกจากโรงงานที่ไม่ได้รับการรับรอง ทำให้เกิดไฟฟ้าลัดวงจรหลังการใช้งานเพียง 6 เดือน
คุณภาพงานติดตั้ง
แม้จะเลือกอุปกรณ์ดีแค่ไหน แต่ถ้าติดตั้งผิดวิธีก็เกิดปัญหาได้ งานติดตั้งที่ไม่มีคุณภาพมักเกิดจากทีมช่างที่ไม่มีประสบการณ์ หรือไม่ได้ศึกษาแนวทางการติดตั้งจากผู้ผลิตอย่างจริงจัง เช่น การขันคอนเนคเตอร์ไม่แน่นพอ หรือการเดินสายไฟผิดขั้ว ก็ส่งผลให้เกิดความเสียหายต่อโซล่าร์เซลล์ทั้งระบบได้ นอกจากนี้การติดตั้งที่ไม่ตรงตามคู่มือจากผู้ผลิต อาจทำให้การรับประกันอุปกรณ์เป็นโมฆะ
ตัวอย่างเช่น บ้านหลังหนึ่งติดตั้งแผงโซล่าร์เซลล์โดยทีมงานท้องถิ่นที่ไม่มีวิศวกรควบคุมการออกแบบ ใช้สายไฟ AC เดินผ่านช่องหลังคาโดยไม่มีท่อร้อย ผลคือเกิดความชื้นสะสมในจุดต่อสายไฟ และลัดวงจรจนเกิดไฟไหม้ในที่สุด
ระบบที่ดีต้องมี Rapid Shutdown
ระบบ Rapid Shutdown คืออุปกรณ์ที่ช่วยหยุดการผลิตกระแสไฟจากแผงโซล่าร์เซลล์ได้ทันที เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน โดยเฉพาะในระบบที่ใช้แผงเชื่อมต่อกันเป็นชุดแบบ String Inverter ซึ่งมีแรงดันไฟสูงมากแม้ตัดไฟหลักไปแล้ว แต่สำหรับระบบ Micro Inverter นั้นไม่ต้องกังวล เพราะตัวอินเวอร์เตอร์มีระบบตัดไฟเกินอัตโนมัติ รวมถึงการจัดการพลังงานแบบแยกอิสระ จึงมีความปลอดภัยสูง
ในบางประเทศ ระบบ Rapid Shutdown เป็นข้อบังคับตามมาตรฐานที่ต้องมีหากติดตั้งโซล่าร์เซลล์ เพื่อให้เจ้าหน้าที่ดับเพลิงสามารถเข้าถึงจุดที่เกิดไฟไหม้ได้อย่างปลอดภัย โดยอุปกรณ์นี้จะทำงานทันทีเมื่อมีการตัดไฟหลัก หรือเมื่อมีสัญญาณจากระบบเตือนภัย
การไม่มีระบบ Rapid Shutdown เท่ากับเปิดโอกาสให้ไฟจากแผงยังคงวิ่งผ่านสายไฟในขณะที่เกิดเหตุ อาจทำให้เจ้าหน้าที่ไม่สามารถดับเพลิงได้อย่างปลอดภัย หรือเสี่ยงต่อการถูกไฟฟ้าช็อตในขณะปฏิบัติงาน
วิธีการรับมือเมื่อเกิดเหตุไฟไหม้โซล่าร์เซลล์
เมื่อเกิดเหตุเพลิงไหม้จากระบบโซล่าร์เซลล์ การรับมืออย่างถูกต้องสามารถช่วยลดความเสียหายทั้งต่อทรัพย์สินและชีวิตได้อย่างมาก โดยสามารถแยกเป็นแนวทางดังนี้
สิ่งที่ควรทำ
- ตัดระบบไฟฟ้าหลักทันที ตัดเบรกเกอร์ไฟหลักของบ้านเพื่อหยุดไฟจาก Inverter แม้แผงยังจ่ายไฟอยู่ก็ตาม
- อพยพคนออกจากพื้นที่ อย่าเสี่ยงเข้าไปดับไฟเอง ควรเรียกทุกคนออกจากพื้นที่เกิดเหตุทันที
- แจ้งหน่วยดับเพลิง 199 ระบุว่าเป็นไฟไหม้ที่เกี่ยวข้องกับระบบโซล่าร์เซลล์ เพื่อให้เจ้าหน้าที่เตรียมอุปกรณ์ป้องกันไฟฟ้าแรงดันสูง
- ติดต่อผู้ติดตั้งหรือวิศวกรดูแลระบบ แจ้งเหตุให้ทีมติดตั้งทราบทันที เพื่อให้คำแนะนำหรือเข้าสำรวจหน้างาน
สิ่งที่ไม่ควรทำ
- อย่าฉีดน้ำเข้าที่แผงโซล่าร์เซลล์หรือสายไฟ DC เนื่องจากอาจทำให้ไฟฟ้าช็อตและเป็นอันตรายต่อผู้ใช้งาน
- อย่าขึ้นไปถอดแผงหรือเดินเข้าไปยังจุดที่เกิดเพลิงไหม้ด้วยตนเอง
- อย่าใช้สารเคมีดับไฟโดยไม่รู้ชนิดของเพลิง โดยเฉพาะสารดับเพลิงที่นำไฟฟ้าได้
การฟื้นฟูหลังเกิดเหตุ
- ตรวจสอบอุปกรณ์ทุกจุด ต้องดำเนินการโดยวิศวกรที่ได้รับใบอนุญาตหรือผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น
- เรียกบริษัทประกันมาตรวจสอบความเสียหาย หากมีประกันภัยบ้านหรือระบบโซล่าร์เซลล์
โซล่าร์เซลล์หากดำเนินการอย่างถูกต้อง ตั้งแต่การเลือกอุปกรณ์ การติดตั้ง ไปจนถึงการดูแลหลังใช้งาน และการติดตั้งระบบความปลอดภัย เช่น Rapid Shutdown จะช่วยลดความเสี่ยงในการเกิดไฟไหม้ได้อย่างมาก อย่าลืมเลือกผู้ให้บริการติดตั้งที่มีวิศวกรควบคุมงานและทีมช่างมีใบรับรอง เพื่อให้พลังงานแสงอาทิตย์เป็นพลังงานที่มั่นใจได้ทั้งด้านความประหยัดและความปลอดภัย
